نقش صله رحم در کاهشها و آسیب های خانوادگی

انسان موجودی اجتماعی است و بدون همکاری دیگران و بهره گیری از کمکهای مادی و معنوی آنان نمی تواند زندگی خود را تنظیم کند، موانع و مشکلات را از سر راه پیشرفت خود بردارد و به اهداف خود برسد. صله رحم، بهترین حامیان اجتماعی هر فردی است و با حمایت های صله رحمی، هم می توانند زمینه رشد و تحوّل و کمال اعضای خانواده را فراهم سازد و هم در کمک به فرد برای برخورد با شرایط گوناگون و رویدادهای زندگی اجتماعی نقش آفرینی کند.

يكي از نظام هاي اوليه در جوامع بشري نظام خانوادگی است كه با وجود تحوّلات، در اهداف و كاركردهاي خود ثابت مانده است و هنوز هم در همه جوامع اهميّت اساسي دارد. اساسی ترين نظام براي تأمين نيازهاي مادي، معنوی و رواني بشر نظام خانوادگی بوده و بهترين بستر را برای تأمين امنيت و آرامش رواني اعضا، پرورش نسل جديد و اجتماعي كردن فرزندان و برآورده ساختن نيازهاي عاطفي افراد فراهم نموده است.

بدون تردید، خانواده های لجام گسیخته و متزلزل، جامعه متزلزل را پدید میآورند. جامعه ای که در آن نشانی از خانواده سالم یافت نمی شود و آسیب های گوناگون.صورت می گیرد.

به همین دلیل صله رحم، اصل مهمی است که نقش اساسی نسبت به کاهش ها و آسیب های خانوادگی دارد.

1-1-سؤالات تحقیق

1-1-1- سوال اصلی :

نقش صله رحم در کاهشها و آسیبهای خانوادگی بیان کنید؟

1-1-2- سوالات فرعی

1- بر اساس قرآن و فرمایشات معصومین (علیهم السلام) جائگاه و اهمیّت صله رحم در چیست؟

2- از منظر معصومین(علیهم السلام) ناهنجاری هایی که ارتباطات خانوادگی را با آسیب مواجه می کنند، کدامند؟

3- مؤلفه های مؤثر در تحکیم روابط خانوادگی و ارتباطات خویشاوندی از منظر معصومین(علیهم السلام) کدامند؟

5- مصادیق صله رحم در سیره و اندیشه های معصومین(علیهم السلام) کدامند؟

6-آثار و پیامدهای صله رحم در قرآن و اندیشه های اهل بیت علیه السلام بیان شود؟

«صله» از واژه عربی وصل گرفته شده است. صله در لغت به معنای جمع و ربط و پیوند میان دو چیز ، احسان و بخشش، رفاقت و دوستی، رسیدگی آمدهاست(المنجد) و (رَحِم) در لغت به معنای قرابت است(فرهنگ ابجدی عربی فارسی ،ج ۱ص ۱۰ ؛ دهخدا،ص۲۰۵۷۲) ومراد از آن در این جا همین معنای اخیر به معنای خویشاوندان و بستگان نسبی و خونی مانند برادر، خواهر، عمو، عمه، خاله و دایی، پدر بزرگ، مادربزرگ و مانند آن ها میباشد.

اما درباره اینکه ارحام چه کسانی هستند؟ نص دقیقی وجود ندارد؛چرا که در شرع مقدّس اسلام و آیات و روایات، معنای خاصی برای رحم ذکر نشده است. از اینجا می فهمیم که این کلمه نیز مانند سایر کلمات، حمل بر معنای عرفی متداول می شود. از این روست که برخی گفته اند شاید رحم به معنای خویشاوندانی باشد که از طرف پدر و مادر و نیز فرزندان به یکدیگر وابسته باشند، هر چند که این وابستگی به چند واسطه باشد. عروه بن یزید از امام صادق ـ علیه السلام ـ درباره تفسیر آیه «وَ الذینَ یَصلونَ ما اَمرَ اللهُ بهِ اَن یُوصلَ»(رعد، آیه ۲۱) پرسید. آن حضرت پاسخ داد: مراد از کسانی که خداوند پیوستن به آنان را فرمان داده، خویشاوندان توست.(اصول کافی، ج ۲، ص ۱۵۶)

3-1-تأکید قرآن بر حقوق خویشاوندی

خداوند قانونگذاری در حوزه مسایل خویشاوندی را در آیه ۱۶ سوره نور به عنوان یکی از آیات الهی و زمینه ای برای اندیشیدن و دست یابی به هدفمندی عالم و گرایش به دین مطرح می کند.

و آن اينكه نخست بايد شوهر چهار بار شهادت دهد كه در اين ادعا راستگو است. چنان كه قرآن مى فرمايد:" كسانى كه همسران خود را متهم مى كنند و گواهانى جز خودشان ندارند، هر يك از آنها بايد چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهد كه او از راستگويان است.

(وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ ). تفسير نمونه ج 14 380

آیاتی فراوانی در این زمینه وجود دارد ما اینجا نمونه هائیکه از جمله حقوقی که خداوند در قرآن برای خویشاوندان متذکّر شده را  بیان می کند:

3-1-1-احسان و نیکی

و خدا را بپرستيد و هيچ چيز را شريك او قرار ندهيد، و به پدر و مادر نيكى كنيد و همچنين به خويشاوندان و يتيمان و مسكينان، و همسايه نزديك، و همسايه دور، و" دوست و همنشين" و واماندگان در سفر و بردگانى كه مالك آنها هستيد، زيرا خداوند كسى را كه متكبر و فخرفروش است (و از اداى حقوق ديگران سرباز مى زند) دوست نمى دارد. تفسير نمونه، ج 3 ، ص 378    

وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (نساء آیه ۳۶)

3-1-2- ارث بردن

اين آيه در حقيقت گام ديگرى براى مبارزه با عادات و رسوم غلطى است كه زنان و كودكان را از حق مسلم خود محروم مى ساخت، و بنا بر اين مكمل بحثهايى است كه در آيات سابق گذشت، زيرا اعراب با رسم غلط و ظالمانه اى كه داشتند زنان و فرزندان خردسال را از حق ارث محروم مى ساختند، آيه روى اين قانون غلط خط بطلان كشيده و گفت:" مردان سهمى از اموالى كه پدر و مادر و نزديكان بجاى مى گذارند دارند و زنان هم سهمى خواه كم باشد يا زياد" بنا بر اين هيچ يك حق ندارد كه سهم ديگرى را غصب كند تفسير نمونه، ج 3 ،ص 274    

(لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ). (نساء آیه ۸)

3-1-3- انفاق خویشاوندان  

در اين آيات فصل ديگرى از سلسله احكام اصولى اسلام را در رابطه با اداى حق خويشاوندان و مستمندان و در راه ماندگان، و همچنين انفاق را بطور كلى، دور از هر گونه اسراف و تبذير بيان مى كند.تفسير نمونه، ج 12، ص 86

نخست مى گويد:" حق ذى القربى و نزديكان را به آنها بده" (وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ ).

" و همچنين مستمندان و در راه ماندگان را" (و الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ ).

در عين حال" هرگز دست به تبذير نيالاى" (وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً). (اسراء آیه ۲۶)

3-1-4-عفو و گذشت از لغزش ها و اشتباهات آنان

قرآن مى گويد:" آنها كه داراى برترى مالى و وسعت زندگى هستند نبايد سوگند ياد كنند (يا تصميم بگيرند) كه انفاق خود را نسبت به نزديكان و مستمندان و مهاجران در راه خدا قطع مى كنند" (وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَ الْمَساكِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ).

اين تعبير نشان مى دهد كه جمعى از كسانى كه آلوده افك شدند از مهاجران در راه خدا بودند كه فريب منافقان را خوردند، و خداوند به خاطر سابقه آنها اجازه نداد كه آنان را از جامعه اسلامى طرد كنند و تصميمهايى كه بيش از حد استحقاق باشد درباره آنها بگيرند. (تفسير نمونه، ج 14 ، ص415)   

3-2-فرمایشات معصومین (علیهم السلام)

3-1- صله رحم همردیف پرستش خداوند است

اسلام تحكیم پیوندهای خویشاوندی واستحكام روابط خانوادگی را به شدّت مورد تأكید و توجه قرار داده و صله رحم و رسیدگی به بستگان را به عنوان یك ارزش الهی واجب كرده است و خدای متعال آن را در ردیف پرستش خویش قرار داده، می فرماید: «وَ اعبُدوا اللهَ وَ لاتُشركُوا بِهِ شَیْئاً وَ بالوالِدینِ احساناً و بِذِی القُربی...»(نساء، آیه 36) خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریك او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشان نیكی كنید. در جای دیگر می فرماید: «و اتَّقوا اللهَ الَّذی تَسائَلونَ بِهِ و الاَرحامَ انَّ اللهَ كانَ عَلیكُمْ رَقیباً»(نساء، آیه1) بترسید از آن خدایی كه به نام او از یكدیگر درخواست می كنید؛ و درباره ارحام كوتاهی نكنید، همانا خداوند مراقب شماست.

كسى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) پرسيد: هدف از رسالت تو چيست؟ حضرت فرمود: هدف از رسالت من بندگى خداى يكتا، شكستن بتها و پيوند ميان ارحام است(مجلسى،1403ه.ق، ج 38، باب 65، حديث 49).

3-2- صله رحم همردیف نماز و زکات است

امام هشتم (عليه السلام ) صله رحم را در رديف نماز و زكات كه از واجبات عمده در دين مقدس اسلام است ، بيان فرموده و در روايتى به هر سه دستور امر نموده است:

«ان الله امر بثلاثة مقرونة بها ثلثة اخرى ، امر بالصلاة والزكاة فمن صلى ولم يزك لم يقبل منه صلوته ، وامر بالشكر له ولوالديه فمن لم يشكر والديه لم يشكرالله وامر باتقاء الله وصلة الرحم ، فمن لم يصل رحمه يتق الله عزوجل».( عطاردی،عزیز الله،1406ه.ق، ج 1: 268)

خداوند در قرآن به سه چيز امر فرموده و مورد هر امرى را هم دو چيز قرار داده كه اطاعت آن امر به پيروى از هر دو چيز است .

1 - به نماز و زكات هر دو با هم امر فرموده ، پس كسى كه نماز بخواند و زكات ندهد، نمازش هم مقبول نيست.

2 - خداوند امر به سپاسگزارى از خود و والدين انسانها كرده است ، پس u200d كسى كه خدا را شكر كند، ولى از والدين قدردانى و سپاسگزارى نكند، در حقيقت خدا را شكر نكرده است .

3 - امر به تقوا از خود و صله رحم نموده است ، پس كسى كه به تكليف صله رحم عمل نكند، امر به تقوا را رعايت نكرده است .

3-3- صله رحم از واجبات دینی است

صله رحم را از واجبات دین اسلام معرفی کرده اند/ در این خصوص امام علی (علیه السلام) می فرمایند:«انَّ صلةَ الارحام لَمِن موجباتِ الاِسلام اِنَّ اللهَ سبحانَه أمَر بِإكرامِها»؛ همانا صله رحم از واجبات دين اسلام است و خداوند سبحان نسبت به اكرام ارحام و خويشان امر فرموده است(آمدی، 1363: 406، ح 9290).

3-4-صله رحم جزئی از دین است

در انديشه دينى ما، حفظ، توسعه و تعميق ارتباط خويشاوندان از آنچنان اهميتى برخوردار است كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)آن را جزء دين دانسته(رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: به حاضر و غايب امتم و آنانى كه از اصلاب مردان و ارحام زنان تا روز قيامت به دنيا مى آيند، سفارش مى كنم صله رحم كنند، اگرچه به فاصله يك سال راه باشد؛ زيرا صله رحم جزء دين است(مجلسى، 1403ه. ق، ج 71، باب 3، روايت 73).

3-5- صله رحم سبب سلامتی و آرامش است

از منظر تفكر دينى نقش صله رحم به گونه اى است كه انجام آن سبب سامان دهى و ايجاد سلامت و عافيت و در طريق صحيح قرار گرفتن تمام امور مى شود؛ آنجا كه امام صادق(علیه السلام) مى فرمايد: «تبارّوا و تواصلوا... و تعطون العافية فى جميع اموركم»(مجلسى،1403ه.ق، ج 71، باب 17، حديث10)؛ همچنين در روايتى ديگر ارتباط خويشاوندى را سبب آرامش و تسكين خاطر افراد معرفى كرده و چنين مى فرمايد: «ايما رجل غضب على ذى رحمه فليقم اليه، وليدنُ منه و ليمسه فان الرحم اذا مسَّت الرحم سكنت»(مجلسى،1403ه.ق، ج 70، باب 132، حديث9)؛ هرگاه كسى از رحم خود عصبانى شد، و بر او غضب كند پس بايد به سوى او روانه شود و با او تماس برقرار كند. به درستى كه دو رحم در تماس با يكديگر به آرامش و سكون مى رسند.

اهمیت صله رحم در اسلام به حدّی است که می توان گفت جزء اولویّت های بزرگ اسلامی است. هیچ راه نجاتی برای قطع رحم وجود ندارد و برای صله کننده، مژده فراوانست.

بحث در پیرامون آسیب های جدی تهدید کنندۀی خانواده است که براساس روایات و آموزه های ائمه اطهار(علیه السلام) استخراج و تدوین شده است.

خانواده، مانند همه نهادهای پر ارزش، درمعرض انواع آسیب هایی است که سلامتی، استواری و پویایی آن را تهدید می کند. پیشوایان بزرگ اسلام، درکنار تبیین تحکیم خانواده، رهنمودهای بسیارمهم و ارزنده ای را در جهت پیشگیری از این آفات ارائه کرده اند.

نکته جالب توجه این که خطری که حتی بسیاری از خانواده های اصیل و مذهبی را نیز به طور جدی تهدید می کند. از این رو، آشنایی با رهنمودهای اسلام در این زمینه، می تواند بسیار کارساز باشد، رهنمودهای اسلام در این زمینه به دو بخش تقسیم می شود :

4-1- کاهشها و آسیب های کلّی

این گونه کاهشها و آسیب ها، آفاتی هستند که معمولاً از ناحیه زن و یا شوهر تنها نیستند؛ بلکه پدر یا مادر و یا از طرف اشخاص دیگر برای آنها بوجود می آورند. البته در برخی از موارد. این کاهشها و آسیب ها عبارت اند از:

4-1-1-تحمیل پیوند زناشویی

نخستین شرط تشکیل خانواده پایدار، آزادی دختر و پسر در انتخاب همسر و تحمیل نکردن پیوند زناشویی بر آنها است. سخنی از امام صادق (علیه السلام) درباره منشأ روانی الفت و اختلاف همسران، نقل شده که می فرماید: "الارواح جنود مجنده، فما تعارف منها ائتلف، و ما تناکر منها اختلف".

روح ها همچون سپاهیانی هستند فراهم آمده، که هر کدام از آنها با هم، آشنایی و سازگاری داشته باشند، با هم الفت می گیرند و هر کدام از آنها که با هم ناآشنا باشند، با هم اختلاف پیدا می کنند.(علل الشرائع:ج2؛ ص426 حدیث7)

امام (علیه السلام) به روشنی اعلام می کنند که دو طرف ازدواج در انتخاب همسر، آزادند و ثروت نمی تواند جایگزین محبت دو نفری که به هم علاقه مند هستند، گردد.جامعه شناسان نیز از دیرباز، ازدواج های تحمیلی را زمینه ساز اختلافات خانوادگی و فروپاشی خانواده می دانند،

البته باید توجه داشت که راهنمایی پدر و مادر برای انتخاب همسر مناسب، فوق العاده ضروری است و جوانان باید بدانند که در تشکیل خانواده بی نیاز از بهره گیری از مشورت والدین خود نیستند. هر چند در نهایت، خود آنها هستند که باید همسر آینده شان را انتخاب کنند، نه پدر و مادر!

4-1-2- مهریه سنگین

مهریه، با حیا و عفاف زن، هم ریشه است. زن به الهام فطری دریافته است که عزت و احترام او به این است که خود را رایگان در اختیار مرد قرار ندهد. قرآن کریم، با لطافت و ظرافت بی نظیر می فرماید:زنان را که به آنها تعلق دارد و عطیه ای است از شما به آنها، به خودشان بدهید. (نساء/4)[1]

اما نکته مهمی که در کاهشها وآسیب های خانواده باید به آن توجه داشت، این است که میزان مهریه، نباید با حکمت آن در تضاد باشد، چون در این صورت، آفت تحکیم نهاد خانواده می گردد.روایتی از پیامبر(صل الله علیه و آله وسلّم) که می فرماید:"خیر الصداق أیسره".بهترین مهریه، سبک ترین آن است.(پاینده ،نهج الفصاحة ، ص468)

4-1-3-ازدواج با انگیزه های غیرارزشی

نخستین ادب از آداب تشکیل خانواده، درستی انگیزه آن است، از این رو، ازدواج کردن با هدف تقویت طایفه، خودنمایی، شهرت طلبی، و بهره گیری از ثروت یا موقعیت خانوادگی همسر، ضد ارزش شمرده شده است.

موضوع قابل توجه، این است که رعایت نکردن این ادب، آفتی برای خانواده و زمینه فروپاشی آن است.روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است که: «هرگاه مردی با زنی، به خاطر زیبایی یا دارایی اش ازدواج کند، به همان زیبایی یا دارایی واگذار می شود، و هرگاه به خاطر دینش با او ازدواج کند، خداوند، زیبایی و دارایی را نیز روزی اش می کند.

4-1-4-ازدواج، پیش از رشد عقلی

هر چند روایات اسلامی، به خانواده ها تأکید کرده اند که هنگام بلوغ فرزندان، زمینه ازدواج آنها را فراهم کنند و به جوانان نیز توصیه کرده اند که برای حفظ پاک دامنی خود هرچه زودتر ازدواج نمایند، اما پیشوایان ما، ازدواج کودکان را- چنان که در برخی از اقوام رسم بوده- مصلحت نمی دانند. از این رو، طبق نقل مرحوم کلینی، امام(ع) در پاسخ به پرسش هشام بن حکم درباره این موضوع، فرمود: اذا زوجوا و هم صغارلم یکادوا یتألفوا". (کلینی ، ج5، ص399)

این سخن می تواند به این مفهوم باشد که ازدواج پیش از رشد عقلی زوجین، آسیب خانواده است و ممکن است به جدایی بینجامد. از این رو، برخی از پژوهش ها نشان می دهند که طلاق، در جوانانی که زیر نوزده سالگی ازدواج کرده اند، بیشتر از جوانانی است که پس از آن ازدواج کرده اند.

4-2- کاهشها و آسیب های فردی

4-2-1- عیبجویی

یکی از آسیب هائیکه سلامت خانواده را باهم میزنند، عیبجویی هایی است که در ارتباطات خویشاوندی بوجود می آید.

امام رضا (علیه السلام) در پاسخ مردى كه از برادرش شكوه مي كرد فرمود: «... پرده پوشى كن و بر عيوبش روكش افكن..»(مجلسي ، 1403ه.ق ، ج 1، ص 58).

عیب جویی اعضای خانواده بخصوص زن و مرد از یکدیگر در برابر فرزندان به تدریج باعث سرد شدن از یکدیگر و طلاق خواهد شد و زمینه را برای آسیب های اجتماعی فراهم می سازند.

4-2-2- تحقیر یکدیگر

یکی دیگر از آسیب هاییکه به بنیان خانواده می لرزانند، تحقیر کردن افراد بخصوص در میهمانی های خویشاوندی است.امام صادق(علیه السلام) به نقل از پیامبر گرامی اسلام فرموده اند: «خداوند فرمود: آشکارا به جنگ با من برخاسته آن کس که بنده مؤمن مرا خوار کند»(کلینی، 1365، ج4: 53).

پیشوایان دینی ما به هیچ وجه اجازه تحقیر و اهانت به کسی را نمی دادند. در صورتی که برای اعضاء خانواده احترامی قائل نباشیم و به آنها توهین کنیم رشته ارتباط بین خود و آنها را گسسته ایم.

4-2-3-  منت گذاشتن

 یکی دیگر از کاهشها و آسیب هاییکه ارتباط خانواده را متلاشی می کند، پس از انجام نیکی و احسان منت گذاشتن بر دیگران است، این کار سبب کدورت و دشمنی می شود، و ارتباط بین اشخاص تیره می شود. پیامبر اکرم (صلى الله عليه وآله) در مذمت چنین عملی می فرمایند:« بهشت بر کسانی که بر دیگران منت گذارند، حرام است»(حر عاملی،1409ق: 201) و در حدیث دیگری می فرمایند:« میان منت گذار و جهنم، فاصله و حجابی نیست»(پاینده، 1377، ج1و2:  404، ح 1226)

بنابراین باید مواظب باشد در هنگام صله رحم نباید به یکدیگر منت گذاشت چون این امر به مرور سبب از بین رفتن استحکام خانواده می شود و خانواده را با آسیب های جدی مواجه می سازد.

4-2-4- بدخويي

 انسان هاي تندخو، گاه بدون آنكه بخواهند، به ديگران آزار مي رسانند. بسياري از اينان بد ذات نيستند و دوست ندارند كه ديگران- بويژه نزديكان و خويشان و همسران خود- را اذيت كنند؛ اما حساسيت زياد، حرارت و تندي اخلاقي و كم طاقتي ايشان، موجب مي شود كه ديگران از آنها دلخور و دلتنگ شوند و به صورت باري سنگين و تحميلي بر دوش ديگران درآيند. اين دسته، افزون بر آن كه زندگي خود را آشفته مي كنند، عيش ديگران را نيز منغص مي سازند و محيط عصبي، حساس، شكننده و گاه در آستانه انفجار به وجود مي آورند و خود و خانواده شان را در آن مي سوزانند. اگر اين وضعيت ادامه يابد و يا تشديد شود، اطرافيان و بويژه همسر، به مقابله به مثل با همسر و يا گريز از شوهر و حتي خانه، روي مي آورد و اينها از هم پاشيدگي خانواده را در پي دارد.

همچنین با وجود ترغيب به تزويج جوانان از سوي اسلام ازدواج با افراد بدخو مورد نهی اهل بیت(علیه السلام) قرار گرفته است، امام رضا (علیه السلام) در راهنمايي حسين بن بشار كه خويشاوند بدخويش به خواستگاري دخترش آمده بود، مي فرمايد: «لاتزوجه ان كان سيي الخلق»(كليني، 1407ق، ج5:ص563)؛ اگر بدخلق است، دخترت را به همسري وي در نياور.

5-1- حفاظت امنیتی و کمک جانی

 بزرگ ترین مرتبه صله رحم، رسیدگی جانی به خویشان است و آن در جایی است که جان یکی از بستگان در خطر باشد که در این صورت وی باید تا پای جان بایستد و از خویشاوندان خود ـ در چارچوب اسلام و معیارهای مکتبی ـ دفاع کند، تا ضرر را از او دفع نمایند. رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود:"مَنْ مَشی الی ذی قرابهٍ بنفسِهِ و مالِهِ لیَصِلَ رَحِمَه أعطاهُ الله عزّ و جلّ اجرَ مِأه شهیدٍ ِ لِيَصِلَ رَحِمَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ مِائَةِ شَهِيدٍ وَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ أَرْبَعُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ أَرْبَعِينَ أَلْفَ سَيِّئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ مِثْلَ ذَلِكَ وَ كَانَ كَأَنَّمَا عَبَدَ اللَّهَ مِائَةَ سَنَةٍ صَابِراً مُحْتَسِباً.«وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۲۸۶» هر کس با جان و مالش، صله رحم کند، خدای متعال اجر صد شهید به او می دهد.

از آیات ۹۱ و ۹۲ سوره هود به دست می آید که دفاع از جان و خون خویشان یک امر عرفی و سیره عقلایی در طول تاریخ بوده است. همین دفاع از جان خویشان بود که گاه دشمنان پیامبران را از تعرض به ایشان باز می داشت و اجازه نمی داد تا به قتل ایشان بپردازند، زیرا ترس از انتقام خویشان موجب می شد تا از قتل ایشان با همه انگیزه های قوی که داشتند خودداری کنند.

5-2- کمک مالی

 اگر در مواردی میان بستگان انسان افراد نیازمند وجود دارد، رسیدگی مالی به ایشان لازم است. این گونه مسائل ریشه در فطرت انسان دارد و اسلام نسبت به آن تأکید فراوانی دارد، تا آنجا که قرآن کمک به بستگان را جزء حقوق مالی محسوب می کند و آنجا که سخن از کمک اقوام به میان آمده، آن را به عنوان یک حق واجب ذکر کرده و می فرماید:«و آتِ ذَالقربی حقَّهُ و المِسکینَ؛ حقوق خویشاوندان و مسکین را ادا کن.(اسراء، آیه ۲۶؛ و نیز : روم، آیه ۳۸)

امیرمؤمنان علی ـ علیه السلام ـ نیز می فرماید: «فَمَنْ اَتاهُ اللهُ مالاً فَلْیَصِله بِه قَرابَتَهُ؛ کسی که از سوی خدا ثروتی به دست آورد، باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیری کند.» (نهجالبلاغه، خطبه ۱۴۲)

5-3-کمک عاطفی

 شاید برخی تصورکنند که اصرار و تأکید اسلام درباره صله رحم برای افرادی است که تمکّن مالی دارند و اشخاصی که از نظر مالی در تنگنا هستند و توان رسیدگی به دیگران را ندارند، برایشان لازم نیست. این تصور نادرستی است، زیرا هدف از صله رحم برقرار کردن ارتباط و پیوند عاطفی با خویشاوندان است و این ارتباط از راه های گوناگونی امکان پذیر است. گاهی رفتن به منازل خویشان، سلام و احوالپرسی، تلفن زدن و نامه نوشتن، محبت ایجاد می کند و سبب دلجویی از خویشان می شود. به فرموده امیر مؤمنان ـ علیه السلام ـ :«صِلُوا اَرْحامَکُم وَ لَو بِالتَّسلیمِ؛ با بستگان خود صله رحم کنید، گرچه با سلام کردن (به آنان) باشد.»( اصول کافی، ج ۲، ص ۱۵۵)

امام صادق ـ علیه السلام ـ نیز می فرماید: "التَّوَاصُلُ بَيْنَ الْإِخْوَانِ فِي الْحَضَرِ التَّزَاوُرُ وَ فِي السَّفَرِ التَّكَاتُبُ"پیوند میان برادران آن گاه که پیش هم هستند، دیدار همدیگر است و در مسافرت نامه نوشتن به یکدیگر.( اصول کافی، ج ۲، ص ۶۷۰)

گاهی نیز شرکت در غم و شادی خویشان از موارد صله رحم است؛ شرکت در مراسم تشییع جنازه و مجالس ترحیم و دلجویی از بازماندگان آنان، و نیز شرکت در مجالس جشن و سرور آنان، رسیدگی عاطفی محسوب می شود که در تقویت و تحکیم رابطه خویشاوندی نقش مؤثری دارد.

۵-4-ترک آزار

 یکی از بهترین روش های صله رحم با خویشاوندان، ترک اذیت و آزار آنان است. بدین معنا پرهیز از غیبت، تهمت، زخم زبان و شماتت آنان، دخالت نکردن در زندگی آنها به عناوین مختلف، عیبجویی نکردن از آنان و… از بهترین موارد صله رحم است. اگر کسی نمی تواند به بستگان خود کمک مالی کند، لااقل باید زمینه اذیّت و آزار آنان را فراهم نکند.

امام صادق ـ علیه السلام ـ در این باره می فرماید: بهترین چیزی که به آن صله رحم می شود، خودداری کردن از اذیت و آزار آنان است. اصول کافی، ج ۲ ، ۱۵۱؛ نیز علامه طباطبایی؛ علامه طباطبایی مرحوم، صاحب تفسیر المیزان می فرماید: مراد از تسائلون به و الارحام یعنی از آن جایی که خداوند در پیش انسانها عظیم و بزرگ است و محبوب آنهاست و لذا وقتی از همدیگر سوال می کنند طرف را به خداوند قسم می دهند چون انسان وقتی می خواهد قسم بخورد به چیزی که در پیش او عظیم و بزرگ است و محبوب اوست قسم می خورد و ظاهر اینست که ارحام عطف است به کلمه اللَّه آن وقت معنی این می شود انسانها وقتی از طرف چیزی می خواهند طرف را به خداوند و به ارحام (خویشاوند) قسم می دهند.(طباطبايي ، ج4، ص137)

از امام صادق علیه السلام سوال کرد از قول خداوند که می فرماید: و اتقوا الذی تسائلون به و الارحام (سوره النساء، آيه1) یعنی و بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر مسئلت و درخواست می کنید و درباره ارحام کوتاهی مکنید. امام صادق (عليه السلام) فرمود: "هِيَ أَرْحَامُ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِصِلَتِهَا وَ عَظَّمَهَا أَ لَا تَرَى أَنَّهُ جَعَلَهَا مِنْهُ " مراد از آیه شریفه که در آن و الارحام ذکر شده است خویشاوندان مردم است به درستی که خداوند عزوجل امر کرده به پیوند خویشاوندان و بزرگ شمرده آنها را آیا نمی بینی اینکه خداوند قرار داده خویشاوندان را در کنار نام مبارک خودش است. (اصول کافی ج 2 ص 150).

6-1-آثار و فوائد صله رحم درقرآن

قرآن برای خویشاوندی آثار مختلف بیان کرده که از جمله آن ها می توان گفت:

6-1-1- ملاک ارث قرابت و خویشاونده

به ارث بردن اشخاص از طریق خویشاوندی نسبی اشاره کرد. لِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّساءِ نَصيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصيباً مَفْرُوضاً (نساء، آیه ۷) زیرا قرابت در آیه برای بیان ملاک ارث مطرح شده و علت ارث بردن شخص از میت به سبب آن است که میان شخص ومرده نوعی پیوند خویش و قرابت نسبی و خویشاوندی خونی وجود دارد.

6-1-2- ترجیح محبّت خویشاوندان و حمایت های مادّی و معنوی

خداوند در قرآن بعضی موارد صله رحمی را به شکل احکام بیان داشته است تا این گونه پیوندهای خویشاوندی مورد حفاظت قرار گیرد و مردمان از آثار و برکات صله رحم بهره مند شوند. ازجمله این آثار می توان به ترجیح محبت خویشاوندان بر دیگران" قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشيرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ في سَبيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقينَ (توبه، آیه ۲۴) و جواز بهره مندی از خوردن خوراکی ها ازخانه ایشان بی اجازه آنان "وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ (نور، آیه ۶۱) و استفاده از حمایت های مادی و معنوی آنان (نمل آیه ۴۹)[2] نیز اشاره کرد.

البته همان گونه که صله رحم و پیوندهای خویشاوندی آثار و برکات مثبتی برای شخص، خانواده دارد، برخی از بهره گیری های زشت از سوی عده ای از خویشان نیز می تواند کاهش ها و آسیبهای خانواده ها و تباهی در دنیا و آخرت سوق دهد؛ زیرا برخی از خویشاوندان با سوءاستفاده از روابط خانوادگی و خویشاوندی می کوشند تا بستگان خود را به گمراهی سوق دهند و آنان را به دشمنی با خدا (ممتحنه آیات ۱ و ۲)[3] برخی دیگر از مردم دنیاطلب و ظاهربین نیز خویشاوندی را عاملی برای تفاخر می شمارند (کهف، آیه ۳۴)[4] و با تفاخر و بی عدالتی، حق دیگران را ضایع می سازند. از این رو کارکردهای خویشاوندی همانند شمشیر دو دمی است که می تواند هم آسیب زا و هم مفید و سازنده باشد.

قرآن ضمن توجه به برخی از مضرات و آسیب های خویشاوندی، بر مسئله صله ارحام و ارتباط خویشاوندی و حفظ آن تأکید دارد؛ چرا که آثار و برکات خویشاوندی در پاسخ گویی به نیازهای مادی و معنوی و نیز روحی و روانی و حتی جسمی بشر بر کسی پوشیده نیست.

6-2-آثار صله رحم در روایت

در روایات و سیره اهلبیت علیه السلام نیز برای صله رحم آثار و فواید بسیاری بیان شده که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم:

6-2-1- طول عمر؛

یکی از مهم ترین آثار صله رحم، طولانی شدن عمر است. امام رضا ـ علیه السلام ـ در این باره می فرماید: چه بسا مردی که تنها سه سال از عمرش باقی مانده است، اما خدا به خاطر صله رحم، باقیمانده عمرش را به سی سال می رساند و خدا آنچه را می خواهد، انجام می دهد(اصول کافی، ج ۲، ص ۱۵۰).

شخصی به نام مَیسِر از امام باقر یا امام صادق ـ علیهما السّلام ـ نقل کرده که آن حضرت فرمود: ای مَیسِر گمان می کنم به خویشان خود نیکی می کنی؟ گفتم: آری فدایت شوم! من در نوجوانی در بازار کار می کردم و دو درهم مزد می گرفتم، یک درهم آن را به عمّه ام و درهم دیگر را به خاله ام می دادم. آن گاه امام فرمود: به خدا سوگند تاکنون دوبار مرگت فرا رسیده، ولی به خاطر صله رحم به تأخیر افتاده است»( بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۰۰).

6-2-2- فراوانی روزی؛

حضرت سجاد ـ علیه السلام ـ فرمود: هر کس دوست دارد، خدا عمرش را طولانی و روزی اش را افزایش دهد، باید صله رحم کند( اصول کافی، ج ۲، ص ۱۵۶).

6-2-3-حسن خلق؛

امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: رسیدگی به خویشان، اخلاق را نیکو می کند. (بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۱۴)

6-2-4-پاکی اعمال و دفع بلا

امام باقر ـ علیه السلام ـ فرمود: رسیدگی به خویشان، اعمال را پاک می کند و بلا را دور می سازد(اصول کافی، ج ۲، ص ۱۵۲).

6-2-5- آسانی حساب

 امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: رسیدگی به خویشان حساب روز قیامت را آسان کرده و از مرگ بد جلوگیری می کند( بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۰۴).

6-2 -6- آبادی شهرها

 امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: صله رحم و خوشرفتاری با همسایه شهرها را آباد می کند.( همان، ص ۱۲۰)

نتیجه تحقیق نشان می دهد که اگر به سفارشات اهل بیت (علیهم السلام) در خصوص صله رحم و مصادیق و آثار آن توجه کنیم و طبق آموزه های ایشان عمل نماییم، نه تنها خانواده را از معرض آسیب های اجتماعی حفظ کرده و مستحکم می کنیم، بلکه در جهت فرهنگ اصیل اسلامی حرکت کرده و به سعادت و کمال خواهیم رسید. 

1. قرآن
2. نهج البلاغه
3. آمدي، عبدالواحد بن محمد، غرر الحكم و درر الكلم، ترجمة محمدعلي انصاري، قم، امام عصر(علیه السلام)، 1362ش.
4. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه،تهران، انتشارات جاویدان، 1377ش.
5. حرعاملي، محمد بن الحسين، وسائل الشيعه، تهران، مكتبة الاسلاميه،1409ق.
6. دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۳
7. عطاری ، عزیز الله ، ترجمۀ المواعظ ، ناشر مرتضوی ، چاپ تهران
8. کلینی ، محمد یعقوب ،اصول الکافی ، 15 جلدی، دار الحدیث للطباعة و النشر، قم
9. مجلسی،محمد باقر،  بحار الانوار، بیروت، دار الاحیاءالتراث العربی،1403ق.

      10. ابن بابویه ، محمد بن علی ، علل الشرائع ، کتاب فروشی داوری، قم، 1385

      11. مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونه ، 27جلد ، دار الكتب الإسلامية ، تهران ،1374 ش